Ο πανηγυρικός τρόπος με τον οποίο υπογράφηκε η Συνθήκη της Λισαβόνας από τους αρχηγούς κρατών και κυβερνήσεων της Ε.Ε. την 13η Δεκεμβρίου 2007 υποδηλοί, για μια από τις λίγες φορές στη συμβιβαστική φύση της σφαίρας διεργασιών της Ένωσης, την πραγματικότητα. Η Ένωση, μετά το βίαιο «θάνατο» του Ευρωσυντάγματος στα χέρια των Γάλλων και των Ολλανδών, βυθίστηκε σε μια δίχρονη εσωστρέφεια με κυρίαρχο στοιχείο την αβεβαιότητα, κάτι το οποίο ανατρέπει η Συνθήκη της Λισαβόνας. Η Συνθήκη φέρνει την Ε.Ε. στον 21ο αιώνα, ανανεώνοντας τις αρμοδιότητές της και επεκτείνοντας τις δυνατότητές της.
Ασφαλώς, πολλά επί μέρους ζητήματα που επηρεάζουν την Κύπρο δεν πρόκειται να εξεταστούν ή να αναδυθούν σύντομα, παρά μόνο μέσα από την πρακτική των οργάνων της Ε.Ε. και των κρατών-μελών της υπό το πρίσμα της νέας τάξης πραγμάτων την οποία η Συνθήκη δημιουργεί εντός της νομικής σφαίρας της Ένωσης από το 2009 και εντεύθεν όταν και θα τεθεί σε ισχύ. Το κυπριακό πρόβλημα, μείζον πολιτικό ζήτημα στους κόλπους της Ένωσης, επηρεάζεται καθόλου από την νέα μεταρρυθμιστική Συνθήκη;
Μια πτυχή της Συνθήκης που μας ενδιαφέρει για το παρόν και ενδέχεται να ανταποκρίνεται στο ανωτέρω ερώτημα, είναι το γεγονός πως προσδίδει νομική ισχύ, ίση με αυτή των Συνθηκών της Ε.Ε., στο Χάρτη Θεμελιωδών Δικαιωμάτων του 2000, κείμενο το οποίο θα ενσωματωνόταν ως Μέρος ΙΙ στην πάλαι ποτέ Συνταγματική Συνθήκη. Ο Χάρτης, το περιεκτικότερο έγγραφο δικαιωμάτων του ανθρώπου το οποίο αναδύθηκε ποτέ, όσον αφορά τουλάχιστον δικαιώματα και ελευθερίες της σύγχρονης ψηφιακής εποχής, καταστάται Πρωτογενές Ευρωπαϊκό Δίκαιο δια της Συνθήκης της Λισαβόνας και τις μετατροπές που αυτή επιφέρει στις Συνθήκες της Ρώμης (EC) και της Ευρωπαϊκής Ένωσης (TEU).
Τιθέμενος σε ισχύ, ο Χάρτης αυτόματα προσδίδει δικαιώματα στους πολίτες της Ε.Ε. οι παραβιάσεις των οποίων είναι δικάσιμες από τα δικαστικά όργανα της Ένωσης, δηλαδή το Ευρωπαϊκό Πρωτοδικείο και το Δικαστήριο Ευρωπαϊκών Κοινοτήτων (ΔΕΚ). Αναλογιζόμενοι πως το κυπριακό πρόβλημα εμπεριέχει στον πυρήνα του ουσιαστικές παραβιάσεις θεμελιωδών δικαιωμάτων, όπως αυτά καθορίζονται σε όλες τις σχετικές διεθνείς συνθήκες, είναι προφανές ότι ένα συνεχιζόμενα άλυτο κυπριακό πρόβλημα ενδέχεται να οδηγηθεί, εφόσον επισυμβούν κάποιες καθόλου απίθανες αλυσίδες γεγονότων και εξελίξεων, στο ΔΕΚ.
Βέβαια, αν και δεν θα αναλυθεί εκτενώς την παρούσα στιγμή, η Συνθήκη της Λισαβόνας επίσης εντάσσει την Ε.Ε. αυτή καθ' εαυτή στην Ευρωπαϊκή Σύμβαση Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων, πράξη για την οποία ήδη είναι έτοιμες οι σχετικές νομοθετικές πράξεις. Ασφαλώς, θα πρέπει να σημειωθεί πως έχει επαρκώς διασφαλιστεί από τη Συνθήκη πως το Ευρωπαϊκό Δικαστήριο Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων (ΕΔΑΔ), το έχων δικαιοδοσία δηλαδή βάσει της Σύμβασης και επί αυτής όπως ενσωματώθηκε στις εθνικές νομικές διατάξεις των κρατών-μελών της, δεν θα συγκρούεται με τη δικαιοδοσία του Δικαστηρίου Ευρωπαϊκών Κοινοτήτων (ΔΕΚ) κατόπιν ένταξης της Ε.Ε. στη Σύμβαση. Άλλωστε, και ο ίδιος ο Χάρτης διευκρινίζει πως σε περίπτωση την οποία δικαιώματα που περιλαμβάνονται στον ίδιο ανταποκρίνονται σε δικαιώματα κατοχυρωμένα από την Ευρωπαϊκή Σύμβαση, τότε αυτά θα λαμβάνουν το ίδιο περιεχόμενο. Αυτή η πρόνοια ενδέχεται να θεωρηθεί «δίκοπο μαχαίρι» καθώς η Σύμβαση έχει δημιουργηθεί εδώ και μισό αιώνα, έχει επιφέρει πληθώρα υποθέσεων και νομολογίας, γεγονότα τα οποία προσέδωσαν ευρύτατη νομολογική χροιά και προσδιορισμό επί των ορίων και της εμβέλειας των εντός της κατοχυρωμένων δικαιωμάτων.
Εντούτοις, και επιστρέφοντας στο κυπριακό, ο Χάρτης επίσης αναφέρεται στο γεγονός πως δεν θα εμποδιστεί το δίκαιο της Ευρωπαϊκής Ένωσης από το να προεκτείνει την προστασία επί των Θεμελιωδών Δικαιωμάτων που ταυτίζονται ανάμεσα στον Χάρτη και την Σύμβαση. Συνεπώς, διατηρείται το ενδεχόμενο ανοικτό, πως αν σε οποιαδήποτε περίπτωση μια υπόθεση καταλήξει ενώπιον των Δικαστηρίων της Ε.Ε. επί θέματος παραβίασης πρόνοιας του Χάρτη είτε από τα όργανα της Ε.Ε. είτε από κράτος-μέλος, υφίσταται θέμα ευρύτερης ερμηνείας εκ μέρους του δικαστηρίου ενός δικαιώματος το οποίο συνυπάρχει στα δύο έγγραφα.
Είναι καλά γνωστά σε όλους τους νομικούς και πολιτικούς κύκλους τα δικαιώματα τα οποία καταπατώνται από την συνεχιζόμενη στρατιωτική κατοχή. Οι υποθέσεις Λοϊζίδου και Αρέστη-Ξενίδη καθώς και οι διακρατικές Κύπρου v. Τουρκίας παρέχουν άλλωστε αναντίλεκτη ως προς αυτή την καταπάτηση νομολογία. Εντούτοις, οφείλει κάποιος να είναι ιδιαίτερα προσεχτικός: δεν μπορούν να ερμηνευθούν οι δυσμενείς εξελίξεις στο ΕΔΑΔ - οι οποίες αποτελούν πλέον πραγματικότητα και οφείλονται σε έξυπνες πολιτικές κινήσεις της Τουρκίας οι οποίες απορρόφησαν νομικίστικη χροιά και επιβεβαιώνουν για μια ακόμη φορά την γιγαντιαία σύγκρουση του διεθνούς δικαίου (ως έχει) με τη διεθνή πολιτική - ως ανεξάρτητες και αποκομμένες από τις οποιεσδήποτε αντίστοιχες εξελίξεις στα δικαστήρια της Ε.Ε. στην βάση του Χάρτη. Αντιθέτως, η ανωτέρω επεξήγηση του περιεχομένου του Χάρτη, της συνάρτησης του με την Σύμβαση και της ένταξης της Ε.Ε. ως σύνολο στην Σύμβαση, προϊδεάζουν μια ισχυρή σύνδεση μεταξύ των δύο Συνθηκών, η οποία δύναται να μεταφερθεί στον συλλογισμό και το ratio decidendi του ΔΕΚ.
Η δράση μας οφείλει να είναι συνεπής και διορατική. Οφείλουμε ανά πάσα στιγμή να γνωρίζουμε τα όριά μας και τις δυνατότητές μας, ως αυτά απορρέουν από τη μέχρι τώρα πορεία μας. Η οδυνηρή πραγματικότητα είναι τραυματική στο στάδιο αντίληψής της: δεν έχουμε θέσει το κυπριακό ως κατεξοχήν ζήτημα παραβίασης του διεθνούς δικαίου (συμπεριλαμβανομένου του Διεθνούς Ποινικού Δικαίου) ή του Δικαίου των Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων, σε καμία χρονική στιγμή. Όποιος θεωρεί πως εξυπηρετεί ή εξυπηρέτησε ποτέ τους σκοπούς μας η εξασφάλιση νομικά δεσμευτικών αποφάσεων από οποιοδήποτε σώμα έχει τέτοια δεσμευτική δικαιοδοσία, όταν αυτή γίνεται παράλληλα με την προσπάθεια για εξεύρεση πολιτικής διευθέτησης σε μια εντελώς διαφορετική βάση από την πρώτη μορφή αντίστασης στο εις βάρος μας έγκλημα, τότε πλανάται οικτρά.
Το κυπριακό πρόβλημα το έχουμε πλέον καταστήσει καθαρά πολιτικό πρόβλημα και ως τέτοιο επιλύεται. Δεν λύνεται σε κανένα δικαστήριο διότι πολύ απλά έχουν επισυμβεί τόσα πολλά πολιτικά γεγονότα, με την συγκατάθεση και μερικές φορές με την ενεργό δράση του θύματος, τα οποία εξασθένησαν κατά μεγάλο βαθμό την νομική μας θέση. Ασφαλώς τα πράγματα θα ήταν κατά πολύ καλύτερα αν επιλέγαμε όταν έπρεπε την νομική οδό αντίστασης και επίλυσης. Δεν μπορούμε όμως να ριψοκινδυνεύουμε αυτό το διάστημα εκτροπή από την συμφωνημένη πολιτική διαδικασία. Η Συνθήκη της Λισαβόνας μας προσφέρει ένα νέο πλαίσιο στο κυπριακό το οποίο προσφέρεται για ευρεία αξιοποίηση, παράλληλα βέβαια με την αξιοποίηση του ευρωπαϊκού δικαίου σε όλα τα φάσματα του και σε όλα τα επίπεδα συμμετοχής μας στην Ένωση ως κράτος-μέλος. Επιτέλους οφείλουμε να λειτουργήσουμε ως κράτος-μέλος και όχι «βάρος-μέλος». Βέβαια, η «αξιοποίηση» είναι συχνά παρεξηγημένη έννοια και αναμένουμε όλοι από το νέο πρόεδρο, όποιος και αν είναι αυτός, να της προσδώσει το σωστό νόημα και ουσία.
********************************************************************
*Πρόεδρος Οργανισμού Κυπρίων Νέων Επιστημόνων ΙΣΧΥΣ